Integracje
Między nauką a praktyką w edukacji

Współczesne przemiany cywilizacyjne wymuszają konieczność zmian w systemie edukacyjnym. Szkoła nastawiona na teoretyczne przekazywanie wiedzy i poszerzanie zakresu wiadomości, ucząca głównie schematycznego, konwergencyjnego myślenia i ściśle określonych sposobów działania, nie jest w stanie sprostać wyzwaniom stawianym przez nowoczesne społeczeństwo. Społeczeństwo, które nie potrzebuje już jednostek przygotowanych do wykonywania rutynowej, powtarzalnej pracy.

„Technika jutra wymaga nie milionów słabo wykształconych ludzi, gotowych zgodnie wykonywać ciągle takie same czynności nie wymaga ludzi, którzy bez słowa spełniają rozkazy i którzy za kromkę chleba poddają się automatycznie władzy, ale takich, którzy potrafią myśleć krytycznie i torować sobie drogę w nowym środowisku, którzy potrafią szybko nawiązywać kontakty i widzieć sens w ciągle zmieniającym się świecie. (…) Nauka płynąca stąd dla systemu kształcenia jest oczywista: celem zasadniczym powinno być rozwinięcie zdolności przystosowawczych tak, aby umieć dawać sobie szybko radę z ciągłymi zmianami stosunkowo niewielkim nakładem energii psychicznej i fizycznej”[1]. Nowoczesne społeczeństwo potrzebuje „nowego człowieka”, potrafiącego kreatywnie myśleć i działać, który będzie umiał dostosować się do ciągłych i nieoczekiwanych zmian.

Badacze teorii modernizacji zwracają uwagę na psychospołeczne aspekty dążenia do nowoczesności, co oznacza, że motorem przeobrażeń są przede wszystkim odpowiednie cechy, postawy i zachowania składające się na osobowość jednostek tworzących zbiorowość społeczną. Chodzi tu o osobowość nowoczesną, której najistotniejszymi cechami są: rozbudowana potrzeba osiągania, wysoki poziom empatii oraz nonkonformizm. Ponadto właściwe są jej takie elementy jak[2]:

• otwartość na nowe doświadczenia,
• gotowość do świadomej akceptacji zmiany,
• indywidualizm, łączący się ze zdolnością do zbiorowego współdziałania,
• racjonalny obraz świata,
• umiejętność planowania i przewidywania,
• zdolność do zbierania informacji o faktach i umiejętność wykorzystywania wiedzy w podejmowanych działaniach,
• orientacja na teraźniejszość i przyszłość,
• wysokie aspiracje edukacyjne i zawodowe.

Cechy te znajdują swoje odzwierciedlenie w swobodnych wyobrażeniach dotyczących „człowieka nowoczesnego”. Z badań przeprowadzonych wśród nauczycieli wynika, że jest to osoba, która jest zdolna do radzenia sobie w nowej – transformacyjnej – rzeczywistości, stale gotowa do zmian, posiadająca wysokie wykształcenie, rozległe zainteresowania, tolerancyjna, pomysłowa. Ponadto zaradna, odważna, mająca swoje zdanie oraz pozbawiona stereotypowego myślenia i działania[3]. Ujawnienie się tych cech u młodego pokolenia możliwe jest dzięki wprowadzeniu zmian w procesach socjalizacji i wychowania, mających na celu kształcenie predyspozycji i umiejętności niezbędnych do radzenia sobie w przyszłej rzeczywistości. Edukacja szkolna wydaje się mieć tutaj istotna rolę do odegrania. Dlatego też, coraz częściej mówi się o kształtowaniu kreatywnej postawy ucznia, która uczy elastyczności w myśleniu i działaniu. Bowiem „Jasiowi nie wystarczy teraz tylko zrozumienie przeszłości, nie wystarczy nawet, aby rozumiał teraźniejszość, gdyż istniejące środowisko charakteryzuje się przejściowością. Jasio musi nauczyć się sztuki przewidywania kierunków i tempa przemian. Wyrażając się ściślej, musi nauczyć się coraz bardziej dokładnego i dalekosiężnego prognozowania przyszłości”[4]. Najważniejszym i nadrzędnym zadaniem edukacji szkolnej jest zapewnienie jej uczestnikom kompetencji, czyli “umiejętności złożonych wyższego rzędu”[5]. Szczególnie priorytetowe i wartościowe kompetencje to: samodzielność, aktywność, przygotowanie do życia w demokratycznym społeczeństwie opartym na gospodarce rynkowej, skoncentrowanie na własnej przyszłości i rozwoju.

Potrzeba dostosowania edukacji do tendencji przeobrażeń cywilizacyjnych wyłoniła konieczność kształcenia nowych jakości, które pozwoliłyby na wszechstronny i optymalny rozwój sfery intelektualnej, emocjonalnej i wolicjonalnej ucznia. Wyzwaniu temu sprostać mogą różnego typu innowacje pedagogiczne realizowane w szkole. Jedną z nich mogą stać się działania o charakterze treningu twórczości. Mogą to być odrębne zajęcia realizowane w ramach kółek zainteresowań, zajęć w świetlicy szkolnej, programu prowadzonego przez pedagoga szkolnego lub też wprowadzane jako elementy lekcji wynikających z toku nauczania. W przypadku tych ostatnich chodzi o stworzenie na lekcji sytuacji sprzyjających domyślaniu się, zgadywaniu, krążeniu wokół tematu, eksponowaniu zaskakujących pomysłów, wypowiadaniu własnego zdania. Chodzi o to, aby nie bazować tylko na wiedzy książkowej, ale także na potocznej wiedzy ucznia, na gromadzonym przez niego doświadczeniu, które zdobywa nie tylko w szkole, ale także poza nią. Należy integrować wiedzę z różnych źródeł i dziedzin życia. Zabiegi te wprowadzają uczniów na drogę poszukiwań i samodzielnego rozwiązywania zagadnień, zmuszają do myślenia dywergencyjnego, które przeciwstawiając się schematycznemu nastawieniu umysłowemu pobudzają do innowacji i wielostronnej aktywności.

Trening twórczości mający charakter odrębnych zajęć może składać się z kilku bloków tematycznych, których celem będzie:

• poznawanie siebie (swoich mocnych i słabych stron),
• rozwijanie twórczego myślenia,
• kształcenie umiejętności dostrzegania i oceniania sytuacji problemowych,
• poznawanie metod i technik twórczego rozwiązywania problemów,
• rozwijanie ekspresji twórczej.

Realizacja programu może odbywać się na przykład na cotygodniowych spotkaniach, na których dzięki specjalnie opracowanym ćwiczeniom dostosowanym do potrzeb uczestników rozwijana będzie kreatywna postawa uczniów.

Stymulowanie potencjału twórczego jednostki jest oparte przede wszystkim na rozwijaniu podstawowych umiejętności niekonwencjonalnego myślenia takich jak giętkość, płynność i oryginalność myślenia. Zdolności te sprzyjają przełamywaniu utartych schematów, przezwyciężaniu nawyków intelektualnych oraz barier emocjonalnych, blokujących naturalne możliwości jednostki. Edward Nęcka wyróżnił sześć grup operacji umysłowych biorących udział w procesie twórczym[6]:

● myślenie dedukcyjne, polegające na wyciąganiu wniosków z przesłanek już istniejących i choć nie tworzy nowej wiedzy to wiele zadań dywergencyjnych polega na dedukcji wniosków z zadanych przesłanek, bowiem myślenie twórcze to też myślenie logiczne;

● myślenie indukcyjne, polegające na wyciąganiu wniosków z niepełnego zbioru przesłanek. Proces ten zawiera w znacznym stopniu element zgadywania, domyślania się, wykorzystywania informacji niepełnych. Aby wyciągnąć wniosek trzeba przełożyć znaną wiedzę na nowy obszar. Wśród wielu form rozumowania indukcyjnego najbardziej istotne dla twórczości jest rozumowanie poprzez analogię, która polega na wykorzystaniu podobieństwa między dwoma zagadnieniami;

● abstrahowanie, które polega na wyróżnieniu w wybranych obiektach tylko pewnych cech, a pomijaniu innych. Dzięki temu możliwe jest definiowanie i redefiniowanie pojęć oraz klasyfikowanie obiektów według mniej lub bardziej typowych kryteriów. Abstrahowanie pozwala także spojrzeć na problem z innej, nowej perspektywy, jeżeli weźmiemy pod uwagę te cechy, których nie uwzględnia się w działaniu rutynowym;

● metaforyzowanie, z którym mamy do czynienia wtedy, gdy odnosimy się do jednej rzeczy (obiektu) w terminach właściwych zupełnie innej rzeczy (zwanej nośnikiem). Funkcja metafory w twórczości polega na tym, że wnosi ona nowe elementy, które są istotne do zrozumienia trudnego problemu. Metafora zwykle opisuje bardziej złożony obiekt w terminach właściwych czemuś znacznie prostszemu. Ponadto wyobrażenia, które wywołuje uzupełniają informację werbalną obrazowymi, co ułatwia pełniejsze rozeznanie się w sytuacji problemowej;

● dokonywanie skojarzeń, które stanowi ważną operację myślową intelektualną pomocną w tworzeniu nowych idei, pomysłów, możliwości rozwiązań. Istotą niekonwencjonalnego myślenia jest kojarzenie odległe tzn. zaskakujące i nieprzewidywalne, którego efektem są skojarzenia nietypowe;

● dokonywanie transformacji, polegające na zmienianiu wszystkich lub niektórych cech obiektu tak, aby jego postać końcowa różniła się zasadniczo od postaci wyjściowej. Transformacji dokonuje się głównie w wyobraźni, która pozwala nam zmieniać lub przekształcać przedmioty, bez angażowania środków finansowych, oraz przewidywać skutki tych zmian.

Poziom sprawności w zakresie wykonywania powyższych operacji umysłowych autor nazwał zdolnością twórczą. Im lepiej są rozwinięte, tym jednostka jest bardziej kreatywna. Twórcze myślenie jest głównym elementem, na którym skupiony jest trening twórczości. Zdolność niekonwencjonalnego myślenia łączy się z kształtowaniem innych sprawności, takich jak wyobraźnia, wrażliwość, ciekawości poznawcza. Wszystkie te elementy są wykorzystywane w pracy nad metodami i technikami twórczego rozwiązywania problemów. Czynności heurystyczne odwołują się, bowiem do: analogii, przypuszczeń, uogólnień, skojarzeń, eksperymentów myślowych, które przeciwstawiane są ścisłym, algorytmicznym regułom postępowania. Stosuje się je do zadań o charakterze otwartym, czyli takim które mają więcej niż jedno rozwiązanie. Można je wykorzystać do rozwiązywania wielu różnorodnych problemów z którymi spotykamy się w życiu. Takie metody jak: burza mózgów, synektyka, analiza morfologiczna dają możliwość uzyskania dużej ilości pomysłów, przeanalizowania różnych jego aspektów oraz nowego spojrzenia na interesujące nas zagadnienie.

Uzyskaniu świeżego wglądu w interesujący nas problem służą odpowiednie techniki sprzyjające wytwarzaniu oryginalnych pomysłów, dzięki którym możliwe jest tworzenie nowych rzeczy na przykład poprzez: poddawanie w wątpliwość obecnego stanu rzeczy i szukanie wad w istniejących obiektach (kruszenie), nakładanie cech jednego obiektu na inny obiekt w celu poprawienia jego funkcjonowania (superpozycja), identyfikację z obiektem, który chcemy udoskonalić. Metody heurystyczne pomagają zobaczyć zagadnienie w innej perspektywie oraz motywują do podejmowania aktywności na rzecz rozwiązywania problemów, w stosunku do których trudno jest zastosować gotowy schemat działania. W codziennym życiu spotykamy się z wieloma sytuacjami, które zmuszają nas do poszukiwania rozwiązań, dlatego umiejętność korzystania z tych metod jest cenną sprawnością społeczną.

Treści zawarte w treningu twórczości odnoszą się zarówno do sfery poznawczej, emocjonalno-motywacyjnej jak i działaniowej. Rozwijają samowiedzę, pozwalają w nowy, inny sposób spojrzeć na siebie i otaczający świat, inspirują do poszukiwania, modyfikowania, doskonalenia, a także dają możliwość wyrażania swoich uczuć, myśli, potrzeb poprzez różne formy ekspresji twórczej (słownej, plastycznej i ruchowej).

Z uwagi na to, że trening jest formą pracy grupowej pozwala na kształcenie ważnych umiejętności społecznych: współpracy, empatii, komunikacji, dyskutowania, tolerancji. Daje także możliwości publicznego zaprezentowania swoich umiejętności. Dla osób nieśmiałych, którym brak wiary w swoje możliwości, wsparcie i pomoc ze strony grupy jest szansą na pozbycie się lęku. Bowiem, pozytywne wzmocnienie ze strony innych sprzyjają uczeniu się zachowań kreatywnych i podejmowaniu nowych aktywności. Dlatego bardzo ważna jest atmosfera wzajemnego zaufania, panująca w grupie, która zapewnia poczucie bezpieczeństwa jej uczestnikom. Zbudowanie właściwego klimatu grupowego jest pierwszym i jednocześnie podstawowym elementem, na którym opiera się dalsza praca. Tworzenie się więzi emocjonalnej między członkami grupy rozpoczyna się od wzajemnego poznania i wspólnego działania. Na tym etapie istotną rolę odgrywa osoba nauczyciela (prowadzącego), który dobiera odpowiednie dla danej grupy metody i techniki pracy. Aranżuje ćwiczenia przełamujące onieśmielenie, rozluźniające, zmniejszające napięcie psychiczne, ułatwiające nawiązanie kontaktów i współpracę. Inspiruje i motywuje do działania. Dba o to, aby każdy był wysłuchany, mógł wypowiedzieć swoje zdanie, bez obawy, że zostanie osądzony lub wyśmiany. W tworzeniu takiej przyjaznej atmosfery pomocne staje się zawarcie kontraktu grupowego, który składa się zasad, regulujących stosunki między uczestnikami treningu. „Na ogół kontrakt wyjaśnia następujące zagadnienia:

• cele grupy
• cele indywidualne uczestników
• metody pracy, które będą stosowane na zajęciach
• reguły współżycia w grupie, ewentualne nagrody i kary,
• ustalenia dotyczące miejsca i czasu oraz innych spraw związanych z praca grupy”[7].

Kontrakt jest tworzony wspólnie przez wszystkich uczestników grupy, którzy zgłaszają propozycje zasad postępowania pozwalające, ich zdaniem, dobrze poczuć się w grupie. Następnie dyskutują nad nimi i tworzą listę norm obowiązujących na zajęciach, która zostaje spisana na arkuszu papieru. Warunkiem przyjęcia listy jest wyrażenie zgody wszystkich uczestników na przestrzeganie ustalonych reguł, którą oprócz słownego potwierdzenia można uwieńczyć własnymi podpisami na liście. W ten sposób każdy bierze odpowiedzialność za swoje zaangażowanie w realizowane zadania. Wspólne ustalenie reguł, zwiększa szanse na ich przestrzeganie, a w sytuacjach konfliktowych można się do nich odwołać.

Przedstawione powyżej założenia i treści treningu twórczości wskazują na możliwość kształcenia wielu umiejętności, które sprzyjają rozwojowi nowoczesnej osobowości. Osobowości otartej, gotowej do aktywnego uczestnictwa w zmieniającej się rzeczywistości, posiadającej zarówno zdolności adaptacyjne jak i kreacyjne. Trening twórczości uczy wielu kompetencji indywidualnych i społecznych, które są niezbędne do sprawnego funkcjonowania w nowych, zmieniających się strukturach społecznych.